Özel ve Öz Bakımda Etkili Faktörler

1 - Yaş

Yaş, genellikle bireyin kendi bakımında ne yapabileceğini ve yapabilme kapasitesini belirleyen önemli bir faktördür. Aynı zamanda, bireyin yaşa göre farklılaşan ihtiyaçlarının belirlenmesinde de etkilidir.

Bebeklik ve erken çocukluk döneminde, beslenme, giyinme, hijyen ihtiyaçlarının karşılanması konusunda bağımlı yani bir başkasının yardımına ihtiyaç duyarken, büyüdükçe bağımsızlığını kazanır.

Ancak, yetişkinlik döneminde, bu ihtiyaçların karşılanmasında bağımlı olmak, kayıp geçici bir süre için bile olsa, birey için önemli bir stres kaynağıdır. Kişinin ihtiyaç duyduğu öz bakım ihtiyacını karşılarken ve yardım ederken, bireyin duyguları konusunda duyarlı olunması çok önemlidir.

- Yeni Doğan ve Bebekler

Bebekler, öz bakım ihtiyaçlarının tümü için bir başkasına bağımlıdır. Beslenme, oynama ihtiyacını belirtmek için ağlayarak iletişim kurar. Ağlama, ihtiyacına dikkat çekmek için yalnızca bir araçtır.

Bebeğin, giyinme, banyo ve beslenme ihtiyaçları bakım vericinin temel sorumluluğudur. Boşaltım ihtiyacını, genellikle kontrolsüz ve yardımsız olarak gerçekleştirirler. Ancak boşaltım sonrası, perine bölgesinin çok iyi temizlenmesi gerekir.

- Okul Öncesi ve Oyun Çağı

Okul öncesi dönemde, kaba ve ince motor beceriler gelişir. Böylece, yardımsız beslenebilir, boşaltım üzerinde kontrol kazanmaya başlar.

Giysilerini çıkarabilir, ellerini / yüzünü yıkayabilir, dişini fırçalayabilir. Yavaş yavaş öz bakım uygulamalarında bağımsızlaşmaya başlar.

- Adölesan

Bu dönemde, genç birey tüm öz bakım uygulamalarında bağımsızdır. Ancak, bu döneme özgü hormonal değişimler, özellikle hijyen uygulamalarının sıklığını etkiler. Ter bezleri ve hormon salgısı bu dönemde aktif olduğu için, vücut kokusunun önlenmesinde günlük banyo yapma ve giysilerin günlük değiştirilmesi etkilidir.

- Yetişkinlik ve Yaşlılık

Erken ve orta yetişkinlik döneminde fiziksel ve zihinsel bir problem olmadığı sürece, kişi öz bakım ihtiyaçlarını bağımsız olarak karşılar.

Birey, hijyen uygulamalarının sıklığını, biçimini, kullanılan malzemeleri kendisi belirler ve uygulayabilir. Ancak hastalık ya da sakatlık gibi durumlarda, kalıcı veya geçici yetersizlik durumu ortaya çıkar. Birey bağımlı hale gelir.

Yaşlılık ile birlikte, fiziksel gücün ve hareketin azalması, öz bakım yeteneğinin kaybolması, bireyin öz saygısını olumsuz etkiler ve vücut üzerindeki kontrolünü kaybettiği hissini yaratır.

Bakım verici tarafından giydirilme ve banyo yaptırılma çocukluk çağına geri dönme ile eş anlamlı kabul edilebilir. Vücut üzerindeki kontrolün kaybolması, güçsüzlük hissi yaratabilir.

Yaşlılıkta, kan dolaşımı yavaşlar, kas tonusu zayıflar, daha az yağ üretildiği için cilt ve saç kurur. Saç beyazlaşmaya başlar ve daha yavaş uzar. Tükürük salgısının azalmasına bağlı olarak oral mukoza kurur.

Dişler dökülebilir ve birey protez diş kullanabilir. Protez diş kullanımı ise, beslenme biçimini ve ağız temizliği uygulamalarını etkiler. Özellikle yaşlı bireylerde, kan dolaşımı yavaşladığı için, ayak temizliği ve bakımı önemlidir.

2 - Sosyokültürel Ekonomik Durum

Kişinin içinde doğup büyüdüğü ve yaşadığı sosyal grup hijyen uygulamalarını etkiler. Çocukluk çağında ebeveyn tarafından öğretilen öz bakım uygulamaları, çoğunlukla yaşam boyu sürdürülür. Ancak yaş, eğitim ve içinde yaşanılan sosyal grubun değişmesi ile birlikte değişir.

Sosyokültürel durum, bireyin öz bakım alışkanlıklarını, sıklığını, kullanılan temizleyici maddelerin tipini belirleyen önemli bir faktördür. Öz bakım uygulamaları, ekonomik durum ile doğrudan ilişkilidir. Sürekli sıcak suyun bulunması, temizleyici maddelerin alınabilmesi, evin fiziksel yapısının (banyonun bulunması) vb. uygun olması hijyen uygulamalarını olumlu yönde etkiler.

Ekonomik olarak yeterli durumda olma, banyo sıklığını, giysilerin temizlenme sıklığını, ağız temizliği sıklığını değiştirir.

3 - Bilgi Düzeyi

Kişinin temiz-kirli hakkındaki bilgisi ve eğitimi öz bakım uygulamalarını doğrudan etkiler. Hijyen konusundaki eğitim, özellikle çocukluk döneminde başlatılmalıdır. Hijyen bilgisi, temizliğin önemi, vücut temizliği yöntemleri, sağlık ve temizlik arasındaki ilişkiyi kapsamalıdır.

Hastalık ile birlikte, kişinin kendi öz bakım uygulamalarını gerçekleştirmesi zorlaşabilir ya da imkânsız hale gelebilir. Bakım vericiler tarafından bu ihtiyaçlar karşılanırken, aynı zamanda bireyin bilgi düzeyini değerlendirilerek, bu konuda hasta bilgilendirmelidir.

4 - Bireysel Tercihler

Tercihler, bireyin alışkanlıkları ve değerleri ile ilişkilidir. Tercihler, temizlik uygulamalarında kullanılan malzemeleri, uygulama zamanını ve sıklığını, yapılma biçimini etkiler. Bireyin kendi öz bakım uygulamalarını yapamadığı durumlarda, bu tercihler göz önüne alınmalı, ancak yanlış ya da eksik uygulamalar değiştirilmeli ya da tamamlanmalıdır.

5 - Sağlık Durumu

Bireyin sağlık durumu, öz bakım uygulamalarını etkileyen en önemli faktördür. Hastalık, bireyin fiziksel gücünü azaltabileceği ya da fonksiyon kaybına neden olacağı için, öz bakım uygulamaları başka birisinin yardımı ile gerçekleştirilir.

Ayrıca, bazı hastalıklarda, hijyen uygulamaları daha önemli hale gelebilir (Örneğin diyabetik hastalarda ayak hijyeni, kemoterapi uygulanan hastalarda özel ağız bakımı gibi) ve özel hijyen uygulamaları gerekebilir.

Bireyin sağlık durumundaki değişim kısa süreli olabileceği gibi (örneğin grip), uzun süreli ya da ömür boyu olabilir ( örneğin, bacak, kalça kırıkları, serebrovasküler obstrüksiyon sonucu gelişen paraliziler).

Kısa süreli hastalıklarda, öz bakım uygulamalarının yapılmaması ya da başkası tarafından yapılması çok fazla rahatsızlık hissi yaratmayabilir. Ancak, uzun süreli ya da kronik hastalıklarda birey, bir başkasına tamamen bağımlı olma durumunu kabullenmekte zorlanır.

Öz bakım uygulamaları için gereken yardım seviyesi, nöromüsküler bozulmanın derecesi ya da fonksiyon kaybeden organ ile yakından ilişkilidir. Örneğin ayak amputasyonu geçirmiş birey, yürüme, kendi başına tuvalete gitme yeteneğini kaybetmiş, başkasının ya da bir aracın yardımına bağımlı hale gelmiş iken, dişlerini fırçalama, yemek yeme, saçını tarama gibi aktiviteleri yardımsız yapabilir.

Ağrı varlığı, bireyin hareketini sınırlandıran ve öz bakım uygulamalarını etkileyen diğer bir faktördür. Hastalar bazen ağrıları oldukları için bazen de ağrı oluşacağı korkusu ile öz bakım uygulamalarını yapmak istemezler.

Ağrı varlığında, bu uygulamalar ertelenebilir. Ancak ağrı oluşacağı korkusu ile bu uygulamaları yap-mıyor ise, hasta bu konuda cesaretlendirilmelidir.

Psikolojik rahatsızlık, kognitif fonksiyon kaybı tüm öz bakım uygulamalarını ya da bir kısmını olumsuz etkileyebilir. Psikolojik rahatsızlığı olan bireyler, düşünme ve algılamada bozulmalar yaşadıkları için, genellikle öz bakım uygulamalarını yerine getiremezler.

Körlük, sağırlık gibi duyu problemleri yaşayan bireyler, hastane gibi bilmedikleri, yabancı bir ortamda bulundukları zaman, öz bakım uygulamalarında bağımlı olabilirler.

Cerrahi girişimler sonrası uygulanan dren vb. araçlar ve ilaç ve sıvı tedavisi için uygulanan IV katater varlığı hastanın fiziksel hareketini sınırlandırır. Bu nedenle, hastaların öz bakım ihtiyaçlarını karşılamak için yardıma ihtiyaçları vardır.

6 - Beden İmajı

Beden imajı, bireyin kendi fiziksel görüntüsü ile ilgili zihinsel imajıdır, kendi vücudunu algılamasıdır. Kişinin kendi vücudunu algılaması öz bakım uygulamalarını etkiler, değiştirir. Birey kendi görüntüsünü, temiz ve iyi olarak algılıyor ise, bu durumu sürdürmeye çalışır ya da eksikliklerin farkına varamaz.

Pek çok kültürde, saç ve saçın kesilme / taranma biçimi seksüel kimliğin tanımlanmasında önemli bir rol oynar. Saç, bireyin beden imajı algısında önemli bir yere sahiptir. Bazen, bireyin özgüvenin yükselmesine ya da düşmesine neden olabilir.

Eksik hijyen uygulamalarını yapmak, yanlış uygulamaları değiştirmek için önce bireyin kendi vücudunu nasıl algıladığı belirlenmeli, eksikliğin ya da yanlışlığın farkına varması sağlanmalı ve gerçekleştirirken iş birliği sağlanmalıdır.

Hijyen Uygulamalarında Amaç

- Vücuttan salgı, atık ve mikroorganizmaları uzaklaştırmak
- Bireyin rahatlamasını, gevşemesini sağlamak, kas gerilimini azaltmak
- Vücuttaki kötü kokuları gidermek
- Bireyin genel görümünü olumlu hale getirmek
- Deri sağlığını sürdürmek ve geliştirmek

Hijyen Uygulamalarında Önemli Noktalar

- Hastanın bireysel ihtiyaçları, alışkanlıkları ve inançları daima dikkate alınmalıdır.
- Bireyin mahremiyeti korunmalıdır.
- Bireyin anksiyete, endişe, kızgınlık gibi tepkilerinin farkında olunmalı ve anlayışla karşılanmalıdır.
- Hastalığın doğası, yaş, cinsiyet, tutum gibi faktörler hastanın tepkilerini etkiler. Özellikle genç ve karşı cinsten olan birisinden bakım alma birey için zor olabilir.
- Bakım sırasında, hastanın yapabileceği her işlemi yapmasına izin verilmelidir. Böylece bağımsızlık en üst seviyede korunur.
- Her türlü işlemde olduğu gibi hijyenik bakım da, birey ile birlikte planlanmalıdır.
- İşleme başlamadan önce neyin, ne amaçla, nasıl yapılacağı açıklanmalıdır. Böylece anksiyete azalır.